Kırmızı rengi, düz tepesi ve sallanan siyah püskülüyle fes, yaklaşık bir asır boyunca Osmanlı coğrafyasında erkek giyiminin en tanıdık parçası oldu. Bugün çoğumuz onu eski fotoğraflardan, müze vitrinlerinden ya da dönem filmlerinden tanıyoruz. Oysa bu küçük başlığın hikâyesi; askeri reformlardan sanayileşmeye, uluslararası ticaretten Cumhuriyet'in kıyafet devrimine kadar uzanan geniş bir moda ve toplum tarihini anlatır. Bu yazıda fesin ne olduğunu, nereden geldiğini, nasıl üretildiğini ve Türkiye'de neden terk edildiğini adım adım ele alıyoruz.
Fes Nedir? Temel Özellikleri
Fes, tepesi düz, siperliksiz, kısa silindir ya da hafif kesik koni biçiminde bir başlıktır. Genellikle keçeden yapılır ve tepesine çoğunlukla siyah, bazen lacivert ya da başka renkte bir püskül tutturulur. En bilinen rengi koyu kırmızıdır; bu ton geleneksel olarak kızılcık bitkisinden elde edilen boyayla verilirdi. Arap dünyasında aynı başlık tarbuş ya da terbuş adıyla da bilinir.
Siperliğinin olmaması fesi pratik kılan özelliklerden biriydi: Başlık çıkarılmadan secdeye varılabildiği için namaz sırasında sorun çıkarmıyordu. Bu ayrıntı, fesin Müslüman toplumlarda neden bu kadar hızlı benimsendiğini anlamak için önemlidir.
Fesin Kökeni ve Adı Nereden Geliyor?
Başlığın adı, Fas'taki Fes şehrinden gelir. Yaygın anlatıma göre kumaşı boyamakta kullanılan kırmızı boya bu bölgeden elde ediliyor, şehir de uzun süre önemli bir üretim merkezi sayılıyordu. Bununla birlikte fesin kesin kökeni tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar kökeni doğrudan Fas'a bağlarken, bazıları 19. yüzyıldaki sert fesin öncülü sayılan yumuşak kırmızı takkeleri Tunus'la ilişkilendirir. Ortak nokta, başlığın Kuzey Afrika ile güçlü bir bağının bulunmasıdır.
Osmanlı'da Fes: II. Mahmud'un Kıyafet Reformu
Fesin Osmanlı'da resmî başlık hâline gelmesi, II. Mahmud döneminin köklü reformlarıyla ilgilidir. 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından kurulan yeni ordu, Batı tarzı üniformalar giymeye başladı. Bu ordunun başlığı olarak fes seçildi ve ilk ihtiyaç Tunus'tan getirilen büyük siparişlerle karşılandı.
1829'da çıkarılan kıyafet düzenlemesiyle fes, sivil devlet görevlileri için de zorunlu hâle geldi. Bu karar, yüzyıllardır rütbeyi, mesleği ve inancı gösteren farklı sarık ve kavukların yerine herkes için ortak bir başlık getirmesi bakımından dikkat çekiciydi. Sarık, yalnızca din adamları ve ilim insanlarının başlığı olarak kaldı. Böylece toplum bir süre "fesliler" ve "sarıklılar" diye ayrılır oldu; fes ise zamanla imparatorluğun dört bir yanına yayılarak Müslüman, Hristiyan ve Yahudi tebaanın ortak başlığına dönüştü.
Zamanla fesin biçimi de değişti. İlk örnekler üzerine sarık sarılan daha yumuşak takkelerken, sonraki dönemlerde boyu kısaldı, gövdesi sertleşti ve rengi kırmızıda sabitlendi. Padişahtan padişaha, hatta dönemin estetik zevkine göre yükseklik, sertlik ve püskül ayrıntılarında farklılıklar görüldü.
Feshane: İstanbul'da Fes Üretimi
Artan talebi yerli üretimle karşılamak için II. Mahmud 1833'te Feshaneyi kurdu. Fabrika önce Kadırga'da faaliyete geçti, 1839'da ise Haliç kıyısında, bugünkü Eyüpsultan sınırlarındaki Defterdar semtine taşındı. Burada hem ordunun üniforma ihtiyacı hem de fes üretimi için çalışıldı; üretimin ilk yıllarında Tunus'tan getirilen usta fesçilerin bilgisinden yararlanıldı.
Feshane, 20. yüzyılın başında Osmanlı dokuma sanayisinin en büyük tesislerinden biri hâline geldi. Fes yasaklandıktan sonra da dokuma üretimine devam eden yapı, uzun yıllar sonra restore edilerek 22 Haziran 2023'te Artistanbul Feshane adıyla kültür sanat merkezi olarak yeniden açıldı.
Avrupa Fabrikaları ve 1908 Fes Boykotu
Fes yalnızca Osmanlı topraklarında üretilmiyordu. Ucuz sentetik boyaların yaygınlaşmasıyla üretimin önemli bir kısmı Avrupa'ya, özellikle o dönem Avusturya İmparatorluğu sınırlarında kalan Strakonice'deki fabrikalara kaydı. İtalya'nın Prato kentindeki tekstil müzesinde sergilenen 19. yüzyılın ilk yarısına ait pişmiş topraktan fes kalıpları da Avrupa'daki bu üretimin somut izlerindendir.
Avusturya-Macaristan'ın 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak etmesi, Osmanlı'da Avusturya mallarına karşı geniş bir boykota yol açtı. Avusturya'nın fes üretimindeki ağırlığı nedeniyle bu hareket tarihe "fes boykotu" olarak geçti. Boykot sürecinde farklı başlıklar da toplumda kabul görmeye başladı ve fesin tartışmasız hâkimiyeti sarsıldı.
Şapka Kanunu ve Fesin Vedası
Cumhuriyet'in ilk yıllarında kıyafet alanındaki dönüşüm hızlandı. Mustafa Kemal, 1925 yazındaki Kastamonu gezisinde 24 Ağustos'ta halkın karşısına geniş kenarlı bir şapkayla çıktı; birkaç gün sonra İnebolu'da yaptığı konuşma "Şapka Nutku" olarak anıldı. Ardından devlet memurlarına şapka giyme zorunluluğu getiren kararname yayımlandı.
Süreç, 25 Kasım 1925'te TBMM'de kabul edilen 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun ile tamamlandı. Kanun 28 Kasım 1925'te Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece Türkiye'de yaklaşık bir asırlık fes dönemi sona erdi. Kanunun ayrıntılı tarihçesini Şapka Devrimi maddesinde okuyabilirsiniz.
Günümüzde Fes Nerede Yaşıyor?
Türkiye'de gündelik giyimden çekilen fes, dünyanın farklı yerlerinde yaşamaya devam ediyor:
- Kuzey Afrika ve Orta Doğu: Özellikle Fas'ta geleneksel kıyafetin bir parçası olarak görülmeye devam eder.
- Güney ve Güneydoğu Asya: Osmanlı ile kurulan kültürel bağlar nedeniyle bazı bölgelerde hâlâ kullanılır.
- Kardeşlik dernekleri: İngilizce konuşulan ülkelerdeki bazı dernekler, fesi tören kıyafetlerinin simgesi olarak benimsemiştir.
- Müzeler ve sahne: Fes bugün etnografya müzelerinde, tarihî dizi ve filmlerde, kostüm koleksiyonlarında dönem giyiminin vazgeçilmez ayrıntısıdır.
Sonuç: Küçük Bir Başlık, Büyük Bir Tarih
Fes, bir giysi parçasının nasıl bir dönemin simgesine dönüşebileceğinin en güzel örneklerinden biridir. Ortaya çıkışında modernleşmenin, yasaklanışında ise yeni bir modernleşme anlayışının sembolü oldu. Eski bir aile fotoğrafında ya da müze vitrininde kırmızı bir fes gördüğünüzde, onun arkasında askerî reformların, fabrikaların, boykotların ve kanunların yer aldığı yüz yıllık bir hikâye olduğunu hatırlayabilirsiniz.
Kapak fotoğrafı: Auckland Museum, Wikimedia Commons (CC BY 4.0, kullanım koşulları).
